Kada u današnje vreme govorimo o četnicima, prva asocijacija na ovaj termin su pripadnici Jugoslovenske vojske u Otadžbini (JVuO) Dragoljuba Draže Mihailovića, učesnici Drugog svetskog rata . Međutim, malo se zna o izvornom srpskom četništvu nastalom na prelomu 19. i 20. veka zarad odbrane i zaštite srpskog stanovništva u Staroj Srbiji i Makedoniji koje su u to doba još uvek bile pod turskom okupacijom. Neustrašivi, spretni, viteškog duha, izvorni četnici su daleko od ustaljenog prikaza neuglednih bradatih nasilnika iz partizanskih filmova. Heroji Srpske četničke akcije, balkanskih ratova i Prvog svetskog rata nepravedno gurnuti u zapećak srpske istorije, svakako zaslužuju da se o njihovim podvizima mnogo više zna nego što je to slučaj danas, kako bi jedan od najsvetlijih perioda naše istorije kome ovi junaci pripadaju konačno zauzeo zasluženo mesto u istoriji sveta. U daljem tekstu govoriće se o četnicima od 1903. godine do početka Drugog svetskog rata, odnosno o periodu borbeno-oslobodilačkog četništva bez ideoloških uticaja.

Ko su četnici?

Naslednici hajduka iz junačkih epskih pesama, četnici su bili gerilski borci s kraja 19. i početka 20. veka; pripadnici manjih borbenih jedinica (četa) koje su brojale od 5 do 50 pripadnika. Predvođeni vojvodama, imali su za cilj oslobođenje južnih srpskih krajeva od turskoga jarma, a nešto kasnije zazimaju ulogu zaštitnika srpskog stanovništva napadanog od strane bugarskih četnika i arnautskih kačaka. Pored termina četnik, uporedo se kao sinonimi koriste i termini komita (pripadnik revolucionarnog komiteta) i ustaš (ustanik). Jednu od najživopisnijih definicija četnika dao je pisac Stanislav Krakov u svojoj knjizi “Plamen četništva“, inače i sam pripadnik odreda Vojina Popovića Vuka, jednog od najčuvenijih četničkih vojvoda:

“Šta znamo o četnicima? Da su drugovi slobode, junaštva i samopregorevanja. Slušamo ili legende ili ih vidimo fotografisane svečano sa oružjem po kalendarima. Ali njihov pravi život i dela stoje skriveni od nas vremenom, zaboravom, tajnom. Jer dok su preslavno umirali, moralo se ćutati.
Njihova mlada tela odnosili su virovi ili su nestajala u vatri, padala pod noževima i pod olovnim plamenom. Oni nisu kao vojnici savesno i časno ginuli zato što tako treba, nego samo zato što su oni to sami hteli.
Ponosno su planine našeg Juga skrivale u sebi ljude tako bliske prirodi i bogovima. Rođaci po osećanju sa Kraljevićem Markom i starim hajducima, hlebari, salebdžije, zidari i seljaci, mirni ljudi i tihi, postajali su u šumama smeli, neposredni i oslobađali se svega ličnog i suviše osećajnog.

Komita, hajduk i junak umeo je da bude skoro svaki Srbin sa Juga, ako ne kroz ceo život, a ono uvek u trenucima sudbonosnim po njega, njegovo selo i našu budućnost. “

Počeci srpske četničke akcije

Položaj srpskog naroda na prostoru Stare Srbije i Makedonije krajem 19. veka bio je vrlo težak. Srpski narod je bio pod pritiskom opadajuće Turske carevine, a njegov položaj se naglo pogoršao posle srpsko-turskih ratova (1876-1878). Na Kosovu  i Metohiji arnautska manjina koja je osporavala i tursku vlast je često napadala Srbe. Arnauti 1878. osnivaju takozvanu Arbanašku ligu u Prizrenu i pokušavaju da izdejstvuju stvaranje sopstvene autonomne oblasti ili države. Na prostoru Makedonije je najveći pritisak na srpsko stanovništvo vršila Bugarska egzarhija (autokefalna bugarska nacionalna crkva) koja je u sprezi sa VMRO (Unutrašnja makedonska revolucionarna organizacija – bugarski četnici) pretendovala da za bugarsku državu prisvoji veći deo Makedonije po sanstefanskom ugovoru. Iako su na samom početku svog delovanja pod parolom slovenskog jedinstva Srbi i Bugari zajedno ratovali protiv Turaka, bugarska težnja ka stvaranju velikobugarske države koja bi zahvatala i dobar deo srpskih teritorija dovodi do prekida zajedničkih borbi i otvorenog neprijateljstva između srpskih i bugarskih ustanika. Svi ovi činioci stvaraju potrebu da se od samoorganizovanih meštana ugroženih srpskih područja i dobrovoljaca iz Srbije stvori revolucionarni komitet čiji je glavni cilj bila odbrana a zatim i konačno oslobođenje srpskog stanovništva od turskih, bugarskih i arnautskih nasrtaja.

1903. godine zvanično počinje sa radom srpska četnička organizacija. U Beogradu na stvaranju organizacije rade poznati beogradski lekar dr Milorad Gođevac, general srpske vojske Jovan Atanacković i trgovac Luka Ćelović. Uvidevši potrebu da ovakvim poduhvatom treba rukovoditi iz jednog centra, njih trojica se povezuju sa ustanicima iz Stare Srbije kako bi se međusobno bolje povezali i spremili za dalje borbe. U samom početku, zvanična srpska država koja je radila na zbližavanju i uspostavljanju povoljnijih diplomatskih odnosa sa Bugarskom, nije podržavala osnivanje četničke organizacije koju su mnogi državni zvaničnici smatrali ratnohuškačkom, ali je četnička organizacija imala mnogo pristalica i pomagača među intelektualcima, zanatlijama i oficirima srpske vojske koji su se sa oduševljenjem prihvatili obaveze da pomognu oslobođenje južnih srpskih krajeva.

Jedan od najzaslužnijih za stvaranje srpske četničke organizacije bio je učesnik Majskog prevrata major Vojislav Tankosić, kasniji četnički vojvoda, jedan od najboljih evropskih obaveštajaca tog doba. Ubrzo je počeo rad na ubacivanju prvih srpskih četa u Staru Srbiju i Makedoniju koje su sa više ili manje uspeha ratovale na srpskom Jugu sve do Mladoturske revolucije 1908. godine, kada je unutar Otomanskog carstva zagarantovana sloboda i jednakost svim narodima koji u carstvu žive i kada na kratko prestaju borbe srpskih četnika. Mir nije trajao predugo, jer su usled turske težnje da asimiluju srpski živalj i ubistva nekoliko viđenijih Srba i srpskih četničkih vojvoda, srpski četnici kao nekada hajduci ponovo počeli da se odmeću u šume, koje su bile glavno stanište i borbene teritorije četnika. Sav ovaj borbeni poduhvat srpskih komita od 1903. do 1908., a po nekim izvorima i ceo period borbi sve do kraja Prvog svetskog rata 1918. u srpskoj istoriografiji naziva se Srpskom četničkom akcijom.

Četnički simboli

Najpoznatiji četnički simbol svakako jeste mrtvačka glava sa ukrštenim kostima.  Ovaj, za neke kontroverzan simbol, zapravo predstavlja spremnost četnika na samopožrtvovanje po cenu života kako bi se izvojevala pobeda i sloboda. Mrtvačka glava je duboko utemeljena i u hrišćanskoj tradiciji i naziva se “Adamovom glavom“. Prema predanju prah praoca, Adama, se nalazi na Golgoti gde se, kao što je poznato, odigralo i raspeće Isusa Hrista. Po Božijem promislu krv Hristova je oprala Adamovu lobanju, a preko njega i čitavo čovečanstvo od greha dajući mu mogućnost spasenja. Tako gledajući, Adamova glava ima značenje oslobođenja od smrti i simbol je spasenja.

Na nemalom broju prikaza raspeća Hristovoga u podnožju krsta može se videti baš mrtvačka glava sa ili bez ukrštenih kostiju. Ovaj simbol najčešće je krasio četničke zastave uz krilaticu “Sloboda ili smrt“, a često je u vidu značke krasio četničke jeleke i koporane. Obrazac ovakve zastave je, preko ruskih dobrovoljaca koji su se borili na strani Srba u srpsko- turskom ratu, stigao na naše prostore. Otud se ovakva simbolika, a samim tim i upotreba zastave brzo proširila među slobodarskim srpskim narodom. Izbor ovakve zastave ne treba da čudi jer treba imati u vidu da je svaki četnik – dobrovoljac, pristupajući organizaciji, već unapred sebe žrtvovao za ostvarenje uzvišenih ideala – oslobođenje srpskog naroda i priključenje Matici. Pod ovakvom zastavom četnici su u Prvom svetskom ratu učestvovali u svim važnijim bitkama i proslavili se kao posebne jurišne jedinice delujući kao prethodnica ili u neprijateljskoj pozadini.

Pored mrtvačke lobanje najzastupljeniji četnički simbol su ukršteni revolver i kama (dvosekli nož), koji u kombinaciji sa mrtvačkom glavom obrazuju četničku značku, posebno popularnu među omladinom između dva svetska rata. Nad ukrštenim revolverom i kamom kao i krstom na Jevanđelju, četnici su polagali svoju zakletvu, u kojoj se zavetuju da će bezpogovorno ispunjavati naloge Komiteta, a u slučaju da se ogreše o datu zakletvu neka nož i revolver nad njima kaznu izvrše.

Manje poznati simbol četnika bila je i detelina sa četiri lista sa ocilima na svakom listu, kao sa grba Srbije. Ovaj simbol je korišćen kao tajni znak za raspoznavanje komitskih četa na terenu.

SPREM’TE SE, SPREM’TE

Nezvanična četnička himna, poznatija po svom prepevu iz Drugog svetskog rata, nastala je 1907. godine  u čast pobede srpskih četničkih vojvoda Jovana Stojkovića Babunskog I Vasilija Trbića nad bugarskim četnicima Stevana Dimitrova. Ovaj sukob srpskih i bugarskih četnika se odigrao 27. maja 1907. u veleškom selu Drenovu. Originalni tekst ove pesme glasi:

Srpska mi truba zatrubi
U tovo selo Drenovo.
Sprem’te se sprem’te četnici,
Silna će borba da bude.

Oj napred ide pred četom
Jovan Babunski vojvoda,
Za njime ide pred četom
Vasil Veleški vojvoda.

Izvika Jovan Babunski:
’’Držte go selo ozdola,
Držte go selo ozdola
Tuva je Stevan Dimitrov.’’

Izvika Jovan Babunski:
’’Predaj se, predaj, Stevane’’
’’Ne se predajem, Jovane,
Az sam bugarski vojvoda!’’

Izvika Vasil Veleški:
Frljajte bombe četnici.
Poče im kuća da gori,
Iz kuće Stevan govori:

’’Puštaj me, puštaj, Jovane,
Četa će da mi izgore.’’
Srpska mi truba trubaše,
Drenovo selo goreše.

Četničke vojvode

Četničke vojvode su bile vođe komitskih četa, prvi među jednakima u hrabrosti i požrtvovanju. Njihova reč se bezpogovorno izvršavala, bili su autoritativni i uvek spremni da se svojim saborcima nađu u nevolji. Oni su preko kurira bili povezani sa Upravom revolucionarne organizacije u Beogradu  radi lakšeg koordinisanja i upravljanja akcijama na terenu. Četničke vojvode su bili zemljoradnici i zanatlije iz Južne Srbije i Makedonije sa bogatim ratnim iskustvom, ali i školovani oficiri iz Matice Srbije koji su svoje znanje iz vojnih škola i položaj u vojnoj hijerarhiji koristili kako bi pomogli braći u okupiranim krajevima, ne samo logistički već i neposrednim učešćem u četničkim akcijama i snabdevanju oružjem. Vojvode sa najinteresantnijim životnim pričama su svakako Micko Krstić i Vojislav Tankosić.

Vojvoda Micko Krstić je rođen je i poginuo u Makedoniji. Poreklom je iz Latova u  okolini Ohrida. Još u mladosti je četovao protiv Turaka i Arnauta. Zatim se borio protiv Bugara koji nisu imali prolaz u njegovom Poreču. Turci su ga uhvatili na prevaru i osudili na doživotnu tamnicu. Robijao je 17 godina. Pokušaj da bude pomilovan kao Bugarin, sa bugarskim imenom i prezimenom, odbio je rečima: „Ja nesum ni Micko Krstev, ni Bugarin, pa nesum ni osloboden“. Posle dve i po godine je pomilovan – ali kao Srbin. Posle Mladoturske revolucije bio je među prvima koji je ubijen od strane novih vlasti.

Vojvoda Vojislav Tankosić bio je major srpske vojske, jedan od zaverenika iz Majskog prevrata i organizator kasnijeg Sarajevskog atentata 1914., sposoban i neustrašiv vojnik i jedan od najboljih evropskih obaveštajaca. Poznat po svojoj plahovitoj naravi, vojvoda Tankosić poznat je po tome što je nakon pogrdnog pisanja o Srbima u centru Beograda 1903. išamarao tadašnjeg novinara a kasnijeg premijera Velike Britanije Vinstona Čerčila. Poginuo je 1915. godine, a vest o njegovoj pogibiji kao radosnu novost prenela je tadašnja Austro-Ugarska štampa kako bi ohrabrila svoju vojsku.

Pored gore navedenih najpoznatije četničke vojvode bili su: Jovan Stojković Babunski, Vasilije Trbić, Jovan Stanojković Dovezenski, Ilija Pčinjski, Anđelko Aleksić, kapetan Vojin Popović Vuk, narednik Kosta Milovanović Pećanac i mnogi drugi.

Četnici u Balkanskim ratovima i Prvom svetskom ratu

Učešće četničkih jedinica u Prvom balkanskom ratu odgovarajuće je prikazano u srpkoj istoriografiji. Njihova kooperacija sa redovnim jedinicama srpske vojske obezbedila im je zastupljenost u delima koja se bave istorijom Balkanskog rata u znatno većoj meri nego što je to slučaj sa četničkom akcijom pre samog rata. Početkom septembra 1912. kada otpočinju prvi sukobi u Prvom balkanskom ratu, srpske vlasti koriste iskustvo četničkih odreda i poveravaju im upade na tursku teritoriju kao i diverzantsko-izviđačke akcije u kojima su nastupali kao prethodnica redovnih srpskih trupa. Vojvoda Vojin Popović Vuk je dobio za zadatak naoružavanje srpskog stanovništva, a četnički odredi umnogome pomogli srpsko napredovanje u ovim sukobima.

Pred Prvi svetski rat četnici su raspoređeni u četiri odreda: Zlatiborski, pod upravom Koste Todorovića; Jadarski, pod komandom Vojina Popovića Vuka; Rudnički pod komandom Voje Tankosića i Gornjački pod upravom Velimira Vemića. Namenjena im je uloga komandosa. Nastupali su kao prethodnica, a u odstupanju su ostajali u neprijateljskoj pozadini. Učestvovali su u svim značajnim bitkama do proterivanja neprijatelja i oslobođenja Beograda 1914. godine. Pojedine čete su delovale 1914. godine u borbama u Istočnoj Bosni i doprle u blizinu Sarajeva.

Podvizi četnika u periodu od 1903. do 1918. godine doveli su do velike popularnosti četnika čak i nakon završetka Prvog svetskog rata. O njihovoj omiljenosti u srpskom narodu svedoče i mnogobrojna četnička udruženja nastala u periodu između dva svetska rata. 

GAVRILO PRINCIP MEĐU ČETNICIMA

O podvizima i borbama srpskih četnika čulo se i van srpskih granica, a oduševljenje četnicima u srpskom narodu sve je više raslo. 1912. godine pred samo izbijanje Prvog balkanskog rata, opijen pričama  o srpskom četovanju, sanjajući o oslobođenju svoga kraja, u četnike se dobrovoljno prijavljuje i mladi Gavrilo Princip. On se javlja vojvodi Vojinu Popoviću Vuku koji zbog niskog rasta i slabe telesne konstitucije odbija da ga primi u svoju četu. Želeći da po svaku cenu postane četnik domišljati Gavrilo se obraća vojvodi Vojislavu Tankosiću, rekavši mu da ga je na njega uputio vojvoda Vuk. Kada je doznao da ga mladi Princip laže, vojvoda Tankosić ga je žestoko istukao, toliko da je Princip jedva izbegao teže zdravstvene posledice. Životni putevi ove dve velike istorijske ličnosti, ukrstiće se ponovo 1914. pred sam Sarajevski atentat u osvit Prvog svetskog rata. Kao što je poznato, neposredni izvršilac atentata na Franca Ferdinanda bila je organizacija “Mlada Bosna“ čiji je Gavrilo Princip bio član, dok je logističar, instruktor pucanja i dobavljač oružja potrebnog za izvršenje atentata bio je vojvoda Vojislav Tankosić.

Četnici između dva svetska rata

Četnici su se pri stvaranju Kraljevine SHS države pojavili kao jedna od vodećih srpskih patriotskih grupacija. Četnički veterani su 1921. godine osnovali “Udruženje četnika za slobodu i čast otadžbine“, čiji je cilj bilo širenje patriotskih ideja i pružanje pomoći udovicama i siročadima palih četnika. Od 1929. do 1932. predsednik četničkog udruženja bio je Ilija Trifunović – Birčanin, a 1934. predsednik udruženja je postao Kosta Pećanac. Pećanac je težio širenju organizacije, ali se primanju novog članstva odupirali četnički veterani, jer su novi članovi u četnička udruženja uključivali iz koristoljublja. Stoga su Trifunović-Birčanin i drugi četnički veterani osnovali suparničko “Udruženje starih četnika“, koje nikada nije postalo ozbiljan rival udruženju iz kojeg je poticalo. Zbog ranije stečene slave, četnička udruženja su učestvovala u zvaničnim proslavama i paradama Srbije, a na sahrani kralja Aleksandra Karađorđevića, nakon atentata u Marseju, četnici su imali ulogu počasne garde.


Ako niste do sada, zapratite našu Lifehacker.rs FB stranicu.


Filip Gajić

Autor: Filip Gajić

Žurnalista – terorista sa životnom devizom: Kom obojci – Tom i Džeri.